Ambtenaren voorbereiden op de digitale overheid

Waarom deskundigheid bij de overheid onder druk staat

Onderzoek van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) laat zien dat overheidsorganisaties niet altijd voldoende kennis in huis hebben en dat ze die kennis niet altijd goed benutten in beslissingen en uitvoering. Dat komt onder meer doordat medewerkers vaak wisselen van functie, waardoor vakkennis verloren gaat, doordat de nadruk op procesmatig werken ligt in plaats van op inhoudelijke expertise en doordat afdelingen te weinig kennis met elkaar delen.

Deze knelpunten worden extra zichtbaar nu digitale toepassingen en AI het werk van ambtenaren veranderen. Alleen een training aanbieden is dan niet voldoende: organisaties moeten eerst per functie in kaart brengen welke kennis en vaardigheden al aanwezig zijn en welke nog moeten worden ontwikkeld. Een digitaal skillsprofiel of skillspaspoort kan daarbij helpen: het laat in één overzicht zien welke kennis en vaardigheden een medewerker al heeft en waar nog ontwikkeling nodig is, zodat je gericht kunt bijscholen in plaats van iedereen dezelfde cursus aan te bieden.

De opmars van agentic AI in de publieke sector

Bij AI binnen de overheid gaat het nu vaak nog om hulp bij het schrijven van een beleidsnota of het samenvatten van een vergadering. De volgende stap heet agentic AI: software die niet alleen een vraag beantwoordt, maar zelf een taak van begin tot eind oppakt, bijvoorbeeld door dossiers te verzamelen en een conceptadvies klaar te zetten. Een ambtenaar blijft daarbij verantwoordelijk voor de uiteindelijke beoordeling, zeker bij besluiten die burgers direct raken.

Uit de AI-Radar 2026 van het ministerie van Justitie en Veiligheid blijkt dat het grootste deel van de medewerkers AI al gebruikt, bijna een derde zelfs dagelijks, terwijl ruim 70 procent geen training volgde. Burgers steunen het gebruik van AI vooral bij administratieve taken; bij gevoelige besluiten, zoals bezwaarschriften, ligt die steun een stuk lager.

Extra kaders waar de overheid mee te maken heeft

Bij het gebruik van AI heeft de overheid, net als elke organisatie, te maken met wetgeving zoals de AVG en de EU AI Act. Omdat overheidsbesluiten burgers rechtstreeks raken, komen daar publieke verantwoordelijkheden rond transparantie en grondrechten bovenop.

Wat is het Algoritmeregister?

Het Algoritmeregister is de openbare lijst waarin algoritmes met een hoog risico of directe invloed op burgers zichtbaar worden gemaakt.

• Algoritmes die de AI Act als hoog risico aanmerkt, moeten hierin worden geregistreerd.
• Publicatie wordt op termijn wettelijk verplicht voor alle overheden.
• Tot die tijd stimuleert het kabinet vrijwillige deelname.
  

Wat is de AI-geletterdheidseis?

De AI-geletterdheidseis uit de EU AI Act verplicht overheden om aan te tonen dat medewerkers die met AI-systemen werken over voldoende kennis beschikken.

• Medewerkers moeten begrijpen wat een AI-systeem wel en niet kan.
• Ze moeten de risico's van het gebruik kunnen inschatten.
• De organisatie moet dit kunnen aantonen, niet alleen intern borgen.
  

Wat zijn het Algoritmekader en de BIO?

Het Algoritmekader en de Baseline Informatiebeveiliging Overheid (BIO) zijn twee aanvullende kaders voor een veilige en verantwoorde omgang met data bij AI-toepassingen.

• Het Algoritmekader van het ministerie van BZK helpt organisaties stap voor stap na te gaan of een AI-toepassing verantwoord is, van ontwerp tot gebruik.
• De BIO stelt concrete eisen aan hoe je gegevens beveiligt, bijvoorbeeld wanneer een AI-tool toegang krijgt tot persoonsgegevens.

Wil je zorgen dat medewerkers aan de AI-geletterdheidseis voldoen? De e-learning AI Literacy – AI Act Compliance legt de basisprincipes van AI uit en wat de AI-verordening van medewerkers vraagt.

Hoe bereid je ambtenaren voor op een digitale overheid?

Dat begint met een concreet beeld van wat er per functie verandert. Een beleidsmedewerker controleert AI-output op onjuiste aannames en ontbrekende bronnen, een medewerker bij burgerzaken weet welke persoonsgegevens niet in een AI-tool mogen en een leidinggevende beoordeelt voor welke processen AI geschikt is en waar menselijke controle nodig blijft.

Naast deze brede basis zijn er ook rollen die dieper de techniek in gaan:

• AI-poweruser: past tools dagelijks toe binnen een team en helpt collega's op weg.
• Algoritmecoördinator: houdt toezicht op de registratie van algoritmes in het Algoritmeregister en het naleven van de regels daarbij.
• Functionaris gegevensbescherming en CISO (Chief Information Security Officer): beoordelen samen of een nieuwe toepassing veilig genoeg is om in te zetten.
   

Praktische stappen om mee te starten

Wil je hiermee aan de slag binnen je organisatie? Deze stappen geven richting:

• Breng in kaart welke AI-vaardigheden per functie of rol nodig zijn, van basisgeletterdheid tot specialistische kennis.
• Stel vast wie waarvoor verantwoordelijk is, bijvoorbeeld voor privacy, informatiebeveiliging en registratie in het Algoritmeregister.
• Kies trainingen die rekening houden met de overheidscontext, inclusief AVG, BIO en de EU AI Act.
• Train niet alleen uitvoerende medewerkers, maar ook leidinggevenden en bestuurders.
• Herhaal deze cyclus regelmatig: zowel technologie als wetgeving blijven veranderen.

De training Information Security Foundation helpt medewerkers om de basis van informatiebeveiliging en privacywetgeving in de praktijk te brengen.

Veelgestelde vragen

Wat is de AI-geletterdheidseis uit de EU AI Act?
Organisaties moeten aantonen dat medewerkers die met AI-systemen werken, voldoende kennis hebben om deze verantwoord te gebruiken. 

Welke rollen zijn belangrijk bij AI-implementatie binnen de overheid?
Denk aan de AI-poweruser die collega's dagelijks helpt met AI-tools, de algoritmecoördinator die toezicht houdt op naleving van het Algoritmekader en de functionaris gegevensbescherming en CISO die de veiligheid van nieuwe toepassingen beoordelen. 

Moet elke ambtenaar zelf met AI kunnen werken?
Niet per se, maar ze moeten wel begrijpen wanneer AI relevant is en welke risico's erbij horen. Het gewenste kennisniveau verschilt per functie. 

Aan de slag met AI-vaardigheden binnen jouw organisatie

Een digitale overheid vraagt niet om iedereen data scientist te maken, maar om ambtenaren die weten wanneer AI wel of niet op zijn plaats is. Wil je dat verantwoord leren toepassen? Tijdens de training AI voor Overheidsprofessionals leer je hoe je dat doet binnen de kaders die voor de publieke sector gelden.